Ostrów Tumski w Poznaniu

Ostrów Tumski jest wyspą położoną w widłach Warty i Cybiny, w pobliżu brodu na tych rzekach. We wczesnym średniowieczu był to teren nieznacznie wystający ponad poziom rzek, składający się z piaszczystych łach, poprzedzielanych odnogami Warty i Cybiny. Łachy te dzięki nanoszonym przez rzeki osadom i licznym sztucznym niwelacjom terenu rozrastały się, łączyły i coraz bardziej wypiętrzały ponad lustro wody. We wczesnym średniowieczu przybrały formę dwóch niewielkich kulminacji rozdzielonych zabagnionym rowem. Na takiej właśnie piaszczystej, podmokłej wyspie wzniesiono zespół grodowy. Wydaje się, że powstanie i rozwój poznańskiego ośrodka związany był z korzystną lokalizacją wyspy na przecięciu dalekosiężnych szlaków handlowych. Szlaki te łączyły wczesnośredniowieczną Wielkopolskę z ośrodkami Pomorza Zachodniego, cesarską Saksonią i Łużycami, plemionami Wieletów i Obodrytów oraz przez Śląsk z czeskim państwem Przemyślidów.

Szlaki służyły nie tylko kontaktom handlowym, ale miały również duże znaczenie komunikacyjno-militarne. Dzięki nim możliwe było szybkie i sprawne przemieszczanie wojsk na zagrożone tereny. 
Równie ważne było położenie grodu poznańskiego w skali mikroregionu. Poprzez Wartę i jej dopływy Poznań połączony był ze wszystkimi ważniejszymi ośrodkami grodowymi Wielkopolski. Gród strzegący ważnych szlaków, a ponadto stanowiący ważny ośrodek administracyjny kształtującego się państwa Piastów, musiał być odpowiednio potężny, aby sprostać stawianym mu zadaniom. O tym, że był do nich przygotowany świadczyć mogą odkryte w trakcie badań archeologicznych relikty dwunastometrowej wysokości drewniano-ziemno-kamiennych umocnień obronnych. 

Przyjmuje się, że rola grodu poznańskiego znacznie wzrosła w związku z ekspansją państwa Mieszka I na Ziemię Lubuską i Pomorze Zachodnie i związanym z tym konfliktem polsko-niemieckim w początkach XI wieku. Pojawiły się również opinie na temat stołeczności grodu w tym okresie, obecnie zarzucone jako nieadekwatne do ówczesnego modelu organizacji państwa. Usytuowanie na przełomowym odcinku Warty i jednocześnie na skraju domeny pierwszych Piastów czyniło z grodu poznańskiego rodzaj tarczy osłaniającej centralną Wielkopolskę, patrymonium Piastów, przed niemiecką ofensywą wojskową. Strategiczny charakter grodu ujawnił się zwłaszcza podczas wojny polsko-niemieckiej w 1005 roku, kiedy to cesarz Henryk II zgodził się na niekorzystny dla siebie pokój, przedkładając go nad ryzyko oblegania doskonale umocnionej twierdzy. Również kolejna z ekspedycji wojskowych prowadzona przez cesarza Fryderyka I w 1157 roku skierowana była na Poznań. 

Rangi grodu w państwie pierwszych Piastów dowodzi również umieszczenie właśnie w Poznaniu pierwszego biskupa Polski, Jordana oraz uczynienie z niego siedziby powstałego w 1000 roku biskupstwa poznańskiego. W członie wschodnim wzniesiono baptysterium, a niedługo później zbudowano w tym miejscu kościół katedralny.  Na terenie grodu właściwego, w połowie X wieku, zbudowano okazałą kamienną siedzibę władcy połączoną z kaplicą pałacową. Prostokątny budynek wzniesiono z kamiennych okrzesków łączonych zaprawą gipsową. W jego wnętrzu znajdowały się pomieszczenia reprezentacyjne władców (sala książęca) oraz ich zaplecze organizacyjne (skarbiec, kancelaria). Pomieszczenia na piętrze były prywatnymi komnatami mieszkalnymi rodziny książęcej. Od wschodu do pałacu przylegała niewielka prostokątna kaplica zakończona półokrągłą absydą. Być może są to pozostałości kaplicy, którą wg źródeł miała ufundować Dąbrówka, żona Mieszka I. 

Podczas wykopalisk prowadzonych przez Instytut Prahistorii UAM na Ostrowie Tumskim odnaleziono bogaty zbiór przedmiotów związanych z działalnością mieszkańców zespołu grodowego. Składają się na niego przedmioty codziennego użytku, ale również szereg luksusowych wyrobów przeznaczonych dla księcia i jego najbliższych. Na szczególną uwagę zasługuje bulla księcia Bolesława (Krzywoustego?) oraz duża liczba szklanych kostek mozaikowych zdobionych złotą folią pochodzących zapewne z wystroju kaplicy książęcej.

Ośrodek grodowy został zniszczony w trakcie najazdu księcia czeskiego Brzetysława w 1038/1039 r. Po odbudowie nie odzyskał już dawnej rangi. Od okresu rozbicia dzielnicowego pełnił rolę rezydencji książąt wielkopolskich. Po lokacji Poznania na lewym brzegu Warty i budowie przez Przemysła I zamku w formie wieży górującej nad miastem, Ostrów Tumski wraz z dawnym pałacem przekazano w ręce biskupów poznańskich.  

DODATKOWE ATRAKCJE: 

  • Archikatedra św. św. Piotra i Pawła
  • Muzeum Archidiecezjalne usytuowane w pochodzącym z początków XVI w. budynku Akademii Lubrańskiego, gromadzące dział sztuki kościelnej, gdzie obok licznych sprzętów i wyposażenia świątyń obejrzeć można tzw. miecz św. Piotra oraz obraz A. van Dycka „Opłakiwanie”.
  • Kościół Najświętszej Marii Panny (konsekracja 1448 r.)
  • Historyczne kanonie (najstarsza z 1504 r.) i psałteria (1512 r.)
  • Relikty murów obronnych (początek XVI w.)
  • Przyczółek Śluzy Tumskiej – pozostałości pruskiej twierdzy z lat 1833-1839
  • źródło: tupowstalapolska.pl 

Get it on Google Play